شده كه كاغذ ساخته شده از پارچهء كهنه بدون مخلوط حتى در قرن دوم ميلادى در چين توليد مىشده و بنابراين اختراع خاص تازيان نيست . گذشته از اين منابع عربى نيز اين مورد را همچون اختراع تازه‌اى نقل نمىكنند . در پايان قرن چهارم هجرى ( قرن دهم ميلادى ) كاغذ سمرقندى در كشورهاى اسلامى پاپيروس و كاغذ پوستى را از بازار بيرون رانده بود « 1 » . به موازات « نان بادامى » سابق الذكر كه جزو صادرات خوارزم آمده بوده ، مىتوان سخنان ثعالبى « 2 » را دربارهء هندوانه‌هاى خوارزمى كه در ظروف سربى محاط از برف به دربارهاى خلفا مأمون ( 218 - 198 هجرى / 833 - 813 ميلادى ) و واثق ( 228 تا 233 هجرى / 847 - 842 ميلادى ) حمل مىشده نقل كرد . قيمت هر هندوانه‌اى كه سالم به مقصد مىرسيده به 700 درهم بالغ مىشده ، از ميان اجناس تجملى مشك قابل توجه بوده كه از ممالك مختلف وارد مىشده . و بهترين آن همانا مشك تبتى بوده « 3 » . بازرگانى با صحرانشينان هميشه واجد اهميت فراوان بوده و از ايشان به مقدار زياد چارپايان بارى و كشتارى « 4 » و چرم و پوستينه و برده دريافت مىشده .

--> ( 1 ) - ثعالبى ، « لطايف » ، 126 . در قرن پنجم هجرى ( 11 ميلادى ) در سوريه نيز كاغذ توليد مىكردند . ناصر خسرو از كاغذى كه در طرابلس ( سوريه ) تهيه مىشده سخن مىگويد . « آنجا كاغذ نيكو سازند مثل كاغذ سمرقندى بل بهتر » ( ناصر خسرو ، « سفرنامه » ، متن ، 12 ؛ ترجمه 41 ) ( 2 ) - لطايف ، 129 . ( 3 ) - يعقوبى ، « كتاب البلدان » ، 365 . ( 4 ) - دربارهء ارزانى گوشت در سرحدات شمالى ماوراء النهر رجوع شود به مقدسى 12 / 274 . دربارهء صادرات گوسفند در سرزمينهاى تركان رجوع شود به استخرى ، 268 ؛ ابن حوقل 336 .